Met de troepenopbouw rond Oekraïne bouwt ook de spanning tussen de Europese Unie en Rusland weer op. Daar zitten altijd energiebelangen onder, zegt Rem Korteweg van denktank Clingendael tegen NU.nl. Om niet uit elkaar gespeeld te worden, zou Europa slimmer moeten samenwerken. "Er gaat terecht aandacht naar gasleidingen, maar elektriciteitskabels zijn minstens zo belangrijk."

Rusland wil de afzet van aardgas veiligstellen, door invloed te krijgen in buurlanden en gaspijpleidingen aan te leggen over de zeebodem. Voor de doorvoer van gas is Rusland nu nog afhankelijk van Oekraïne en Polen. Als die landen omzeild kunnen worden, verliezen ze hun onderhandelingspositie. De macht van Rusland groeit zo, terwijl die van de EU als geheel verzwakt.

Vanuit het westen wordt een militaire dreiging gezien. NAVO-lidstaten willen beter samenwerken, en 'de oostgrens van Europa bewaken'. Maar het antwoord zit volgens Korteweg ook in een andere hoek: gezamenlijk Europees energiebeleid. "In plaats van west-oost-lopende gasleidingen, moet Europa investeren in noord-zuid-lopende elektriciteitskabels. Die moeten overschotten van waterkracht en zonnestroom naar Centraal-Europa brengen - zodat de afhankelijkheid van Russisch gas afneemt."

Spanningen Rusland-EU lopen weer op:

  • In augustus werd de Russische oppositieleider Alexei Navalny vergiftigd. Hij keerde na verzorging in een Duits ziekenhuis vrijwillig terug naar Rusland, en zit nu in een strafkamp.
  • In oktober noemde de Russische minister van Buitenlandse Zaken tijdens een persconferentie de EU 'onbetrouwbaar', en werden Europese diplomaten uitgezet.
  • Rusland dreigt momenteel met een militaire inval in Oekraïne. Daar bezet het land sinds 2014 de Krim en geeft militaire steun aan separatisten in oostelijke regio's. Angela Merkel en Joe Biden hebben Vladimir Poetin opgeroepen de troepen weg te halen bij de grens.
  • Elders dreigen conflicten rond de aanleg van gaspijpleidingen, zoals de Nord Stream, die over de bodem van de Oostzee Russisch gas naar Duitsland voert.

Investeren in gascentrales Oost-Europa niet slim

De boodschap lijkt in Brussel nog slecht geland. Daar worden nu uitgerekend plannen gesmeed om de nieuwbouw van gascentrales in Oost-Europa te stimuleren, zodat landen als Polen minder steenkoolcentrales nodig hebben.

"Nog los van de beperkte klimaatwinst, is het de vraag of dat geopolitiek wel zo'n slimme keuze is," stelt Korteweg. "De afhankelijkheid van gas wordt dan groter, juist in het gebied dat een speelbal dreigt te worden van grilliger aanvoer."

Sinds eerdere Russische conflicten bestaan er wel plannen voor een Europese Energie-unie. Maar de uitvoering blokkeert door verkokerd denken van lidstaten en nationale energiebedrijven.

Frankrijk houdt nu Spaanse zonnestroom tegen

Technisch is het tamelijk simpel, legt Korteweg uit. "Hoogspanningsnetten van Europese landen moeten onderling worden verbonden. Maar nu kan bijvoorbeeld Spanje z'n overschot aan zonnestroom niet delen met de rest van Europa omdat de Franse kernenergielobby dat tegenhoudt."

Als via Europese samenwerking zulke obstakels worden weggenomen, kan ook een land als Polen direct profiteren van het potentieel van de Spaanse zon, of straks zelfs die van de Sahara. "En heb je daar wellicht geen gascentrales nodig, om steenkool te vervangen."

Met Rusland blijft het ook de vraag of de hardst blaffende hond de sterkste is. Het land heeft een reusachtige omvang, maar bijvoorbeeld Bangladesh heeft meer inwoners en de economie is nauwelijks groter dan die van Nederland.

Ook waterstof komt straks uit het zuiden

"De Russische economie drijft op een kurk van olie en gas", zegt Korteweg. "En het onderneemt geen stappen om daar verandering in te brengen. De laatste tijd hoor je wel eens dat de Nord Stream-gasleiding in de toekomst ook waterstof zou kunnen vervoeren, maar dat is marketing. Áls er in de toekomst waterstof via pijpleidingen naar Europa gaat, zou ook dat transport eerder noord-zuid zijn - want daar zit veruit het grootste potentieel voor goedkope groene stroom, dat je nodig hebt om waterstof te maken."

Hij verwacht dat de gasleiding nog zal terugkeren in de formatie. "De Nederlandse koers is de afgelopen jaren sterk bepaald door ministers van VVD-huize . Maar D66 heeft er een andere kijk op."

De grotere wending kan volgens Korteweg uit de Duitse verkiezingen in september volgen. De Groenen zijn er sterk in opkomst, en in tegenstelling tot CDU en SPD fel gekant tegen het Nord Stream 2-gasproject met Rusland.

Zie ook: Nederland kent aardgas als een brandstof, maar is het ook een splijtzwam?